Мемлекеттік қолдау шаралары мен преференциялар: мемлекет Қазақстандағы инвесторға шын мәнінде не береді

01

Негізгі сандар

02

2026 жылғы 1 қаңтарда не өзгерді — және ресми сайт мұны неге әлі көрсетпейді

2026 жылғы 1 қаңтардан бастап 286–290-баптар Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексі алып тасталды. Бір инвестициялық келісімшарты және жобалардың үш буынды жіктелуі («стандартты — басым — арнайы») бар бұрынғы құрылымның орнына 283-1 – 283-5-баптар және мемлекетпен жасалатын үш түрлі шарт, әрқайсысының өз кіру шегі, өз жеңілдіктер жиынтығы және өз рәсімі бар, енгізілді. Сонымен бір мезгілде күшіне енді жаңа Салық кодексі.

Бәрінен бұрын жасауға тұрарлық практикалық байқау. Материалды дайындау сәтінде — 2026 жылғы тамызда — инвестиция тартатын мемлекеттік агенттіктің ресми порталы инвестициялық преференциялар бөлімінде жарты жылдан астам уақыт бұрын алып тасталған Кәсіпкерлік кодекстің 290-бабына сілтеме жасауын жалғастыруда және жобалардың жойылған жіктелуін қолданады. Біз себептерін бағаламаймыз; біз салдарын тіркейміз: кодекс мәтінімен салыстырмай, ресми сайт бойынша жоба жоспарлаған инвестор жеңілдіктердің ескірген суретін алады. Төмендегі барлық нормалар түсіндірме материалдар бойынша емес, заңнаманың қолданыстағы редакциясы бойынша берілген.

Бірден білуге тұрарлық екінші жайт: шығындардың бір бөлігін өтеудің жалпы тетігі — «инвестициялық субсидия» — Қазақстанда 2021 жылдан бері қолданылмайды. Кәсіпкерлік кодекстің 291-бабы алып тасталды, оны беру қағидалары күшін жойды, ал 2026 жылғы реформа оны қалпына келтірмеді. Шығындарды өтеу тек салалық түрде сақталды — агроөнеркәсіптік кешен, аквадақыл және экспортшылар үшін. Презентацияларда әлі кездесетін «мемлекет сізге күрделі шығындардың 30 %-ына дейін қайтарады» деген уәделер бес жыл бұрынғы нормаға қатысты.

03

Мемлекетпен жасалатын шарттың үш түрі

Инвестициялар туралы келісім бойынша шектер (айлық есептік көрсеткіштермен; 2026 жылы АЕК — 4 325 теңге):

• басым туристік аумақтардағы туристік нысандар — 200 000 АЕК-тен бастап (≈ 865 млн теңге);
• тамақ және жеңіл өнеркәсіптің жаңа нысандары — 1 000 000 АЕК-тен бастап (≈ 4,3 млрд теңге);
• астанадан және республикалық маңызы бар қалалардан тыс 3–5 жұлдызды қонақүйлер, он және одан көп елде 1 000 қонақүйден асатын желі франшизасымен — 1 000 000 АЕК-тен бастап;
• жаңа өндірістер құру — 2 000 000 АЕК-тен бастап (≈ 8,7 млрд теңге);
• жұмыс істеп тұрған өндірістерді кеңейту және жаңарту — 5 000 000 АЕК-тен бастап (≈ 21,6 млрд теңге).

Маңызды шарт. Инвестордың қарсы міндеттемелері болмаса, преференциялар берілмейді — бұл тәжірибе емес, тікелей норма. Жобадағы мемлекеттің және квазимемлекеттік сектордың үлесі 26 %-бен шектелген (машина жасау үшін — 50 %), бес жыл ішінде міндетті түрде шығу шартымен (машина жасау үшін — жиырма жыл). Шықпаған жағдайда преференциялар бір жылға дейінгі мерзімге тоқтатыла тұрады, содан кейін келісімшарт жеңілдіктерді қайтарумен бұзылады.

Инвестициялар туралы келісім кімге қолжетімсіз: арнайы экономикалық аймақтардың қатысушыларына, «Astana Hub» және «Астана» халықаралық қаржы орталығының қатысушыларына, автономды білім беру ұйымдарына, спирт, алкоголь және темекі өндірушілеріне, арнайы салық режимдеріндегі салық төлеушілерге. Бөлек — тыйым салынған он бес қызмет түрінің жабық тізбесі: жер қойнауын пайдалану, көмір мен мұнай трейдингі, қаржы саласы және банктер, сақтандыру, аудит, бағалы қағаздар нарығы, цифрлық майнинг, цифрлық қаржы активтерінің айналымы, ойын бизнесі, лотереялар, акцизделетін тауарлар, қару, радиоактивті материалдар, күзет қызметі, кредиттік бюролар.

Инвестициялық міндеттемелер туралы келісім — өте ірі жобаларға арналған құрал. Шегі — сегіз жылда 75 млн АЕК, оның үстіне соманың кемінде жартысы алғашқы төрт жылда қаржыландырылуы тиіс; өзара байланысты тараптың пайдасына жұмсалған шығыстар жартысынан аспай ескеріледі, әрі мұндай тарап Қазақстанның резиденті болуға тиіс. Келісім қолданысының екінші жылынан бастап инвестор жыл сайын қазақстандық кадрларды оқытуды кемінде 20 000 АЕК сомасына (шамамен 86,5 млн теңге) қаржыландырады. Оның орнына — жеңілдіктер жиынтығы емес, салық заңнамасының он жылға тұрақтылығы.

04

Әр преференция нақты не беретіні

Заттай грант — бұл инвесторға алдымен уақытша өтеусіз пайдалануға, ал міндеттемелер орындалғанда меншікке берілетін мемлекеттік мүлік. Жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар, машиналар мен жабдық, есептеу техникасы, өлшеу аспаптары, көлік (жеңіл автомобильден басқа), өндірістік мүкәммал беріледі. Шегі — ұзақ мерзімді активтерге салынған инвестиция көлемінің 30 %-ы; асып кеткенде инвестор айырманы қосымша төлеп, сұратқан мүлікті алуға құқылы. Бағалау — нарықтық құн бойынша. Келісімшарт қолданылған кезеңде грантты қайта бейіндеуге, жалға беруге немесе сатуға болмайды; бұзылған жағдайда ол 30 күнтізбелік күн ішінде заттай не бастапқы құны бойынша қайтарылады.

Тұрақтылықтың екі түрлі ұғымы, оларды үнемі шатастырады. Инвестициялар туралы келісім аясындағы тар тұрақтылық берілген жеңілдіктердің параметрлерін ғана бекітеді — мөлшерлемелерді, коэффициенттерді, азайту мөлшерін. Инвестициялық міндеттемелер туралы келісім аясындағы кең тұрақтылық салық заңнамасына тұтастай таралады және он жыл қолданылады. Келісімшарт мерзімінен бұрын тоқтатылғанда екеуі де жойылады — яғни кепілдік шартты.

05

Арнайы экономикалық және индустриялық аймақтар

Арнайы экономикалық аймақтар — инвестициялар туралы келісіммен үйлеспейтін қатарлас режим. АЭА қатысушысы осы аймақтың басым қызмет түрлерінен түскен табыстар бойынша корпоративтік табыс салығын, жер салығын, мүлік салығын және жер учаскелерін пайдаланғаны үшін төлемді 100 пайызға азайтуды алады. «Инновациялық технологиялар паркі» аймағы үшін еңбекақы төлеу шығыстары жалпы шығыстардың кемінде 70 %-ын құраған жағдайда әлеуметтік салық қосылады.

2024 жылғы 1 қаңтардан бастап жеңілдіктер мерзімі салым көлеміне байланысты:

Қосымша: еркін кеден аймағының кедендік рәсімі — әкелу баждарының нөлдік мөлшерлемесі, аймақ аумағындағы тауарлар ЕАЭО кеден аумағынан тыс тұрған болып саналады. 1 млн АЕК-тен асатын жобалар үшін шетелдік жұмыс күші квотадан тыс және рұқсатсыз тартылады.

Қолданыстағы аймақтар — 15 (инвестициялар жөніндегі мемлекеттік агенттіктің тізілімі бойынша; жекелеген дереккөздер 17 деп атайды, алшақтық, сірә, құрылып жатқан аймақтарды есепке алуда):

Индустриялық аймақтар — бұл сол емес. Олар 55-еу және инфрақұрылым береді: инженерлік желілері бар дайын алаң, ұзақ мерзімді жалдау немесе жерді кадастрлық құны бойынша сатып алу, салалық шектеулердің болмауы. Индустриялық аймақта автоматты салық жеңілдіктері жоқ — олар тек жеке инвестициялық келісімшарт жасалғанда пайда болады. Практикалық айырмашылық: АЭА-да жеңілдіктер резидент мәртебесінен туындайды, индустриялық аймақта оларды бөлек алу керек.

АЭА қатысушысы бола алмайтындар: жер қойнауын пайдаланушылар, акцизделетін тауар өндірушілер, арнайы режимдердегі салық төлеушілер, ойын бизнесі.

06

Салалық және арнайы режимдер

07

Институттар: кім немен айналысады

08

Тәуекелдер мен шектеулер

09

Бұл инвестор үшін нені білдіреді

Режимді таңдау — жобаның соңғы емес, бірінші шешімі. Режимдер бірін-бірі жоққа шығарады: арнайы экономикалық аймақтың қатысушысы инвестициялар туралы келісім жасай алмайды, «Astana Hub» пен халықаралық қаржы орталығының қатысушысы да солай. Мұндағы қате тек қайта тіркеу арқылы түзетіледі.

Жоба түрі бойынша бағдар:

Өтінім бергенге дейін нені тексеру керек:

1. 1Қызмет түрі инвестициялар туралы келісім үшін тыйым салынғандардың жабық тізбесіне кірмей ме.
2. 2Инвестиция көлемі бойынша шекке жетеді ме және қандай мерзімде — шектер АЕК-пен саналады және онымен бірге жыл сайын өседі.
3. 3Қандай қарсы міндеттемелер қабылдауға тура келеді және оларды орындамағанда не болады: келісімшарт кез келген жағдайда бұзылғанда жеңілдіктер қайтарылады.
4. 4Қаржы моделі «инвестициялық субсидияға» есептелмеген бе — бұл тетік 2021 жылдан бері жоқ.
5. 5Дау қай жерде қаралады.

Ең бастысы — уақыт туралы. Жеңілдіктердің бір бөлігі инвестициялау басталғанға дейін жасалатын келісімшартқа байланысты. Кері күшпен преференциялар берілмейді. Тіркеліп, зауыт салып, содан кейін жеңілдікке келген компания формалды негізбен бас тарту алады.

Біз жобаны осы жолмен толықтай жүргіземіз: нақты экономикаға қарай режим таңдау, өтінім мен жұмыс бағдарламасын дайындау, келісімшартқа қол қойылғанға дейін сүйемелдеу және кейінгі есептілік. Елге кіру рәсімдерін талдау — мына бетте «Шетелдік инвесторларға».

10

Дереккөздер